Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn, Szkoła Podstawowa im. mjr Henryka Dobrzańskiego "Hubala" w Sejnach

Szkoła Podstawowa w Sejnach

im. mjr Henryka Dobrzańskiego "Hubala"

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

WSZECHNICA MAZURSKA W OLECKU
Wydział Nauk Przyrodniczych
Kierunek: ochrona środowiska
Studia Podyplomowe: Przyroda
Sylweriusz Sas
Nr albumu 1220


WALORY PRZYRODNICZE WYBRANYCH OKOLIC SEJN

praca dyplomowa
wykonana pod kierunkiem
dr Tadeusza Domańskiego

Olecko, maj 2006

Spis treści
WSTĘP
1. CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA OBSZARU
1.1. Położenie
1.2. Ukształtowanie powierzchni
1.3. Klimat i hydrografia
1.4. Flora i fauna
2. WALORY PRZYRODNICZE WYBRANYCH KRAJOBRAZÓW
2.1. Jezioro Gaładus
2.2. Bagna Żegarskie
2.3. Jezioro Pomorze
2.4. Puszcza Augustowska
ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA
SPIS RYCIN
SPIS ZDJĘĆ

Streszczenie Krajobraz okolic Sejn ukształtowany został przez lądolód skandynawski najmłodszego zlodowacenia, zwanego bałtyckim. Wybrane przez autora krajobrazy z okolic Sejn charakteryzują zmienność rzeźby obszaru z północy na południe, zaczynając od moren czołowych i jezior rynnowych, przez obszary zarastających jezior (bagien) aż po jeziora zastoiskowe i sandr w południowej części porośnięty borem.
Wśród przedstawicieli obecnej flory i fauny występuje wiele gatunków arktycznych i borealnych, w tym również reliktów polodowcowych.
Omawiany obszar północno – wschodniej części kraju jest jednocześnie wyjątkowo atrakcyjny krajobrazowo, turystycznie, przyrodniczo i łowiecko. Teren ten to żywe rozdziały podręczników przyrody, geografii czy biologii.

Słowa kluczowe: Sejny, krajobraz polodowcowy, jeziora rynnowe, bagna, puszcza.

WSTĘP
„Ktokolwiek zawita tu po raz pierwszy
wróci tu po raz drugi i trzeci
tak wielki i nieprzemijający urok i wdzięk
ma ten kawałek Polski...”

Urozmaicony krajobraz polodowcowy i bogata różnorodna gatunkowo flora i fauna stworzyły unikalny i godny zainteresowania teren, który przyjąłem jako obszar badań pod względem walorów przyrodniczych. Zasługuje, więc nie tylko na zainteresowanie, ale i objęcie ochroną. Coraz mniej takich urokliwych miejsc, gdzie natura zatrzymuje człowieka i zmusza go do pełniejszego oddechu. Obszar, którego walory przyrodnicze są tematem pracy, znajduje się na terenie powiatu sejneńskiego.
Powiat sejneński leży na północno – wschodnim krańcu Polski w województwie podlaskim na Pojezierzu Litewskim, dokładnie na obszarze określanym jako „Ziemia Sejneńska” lub inaczej Pagórki Sejneńskie. Graniczy on z dwoma powiatami: od strony zachodniej z powiatem suwalskim (gminy Szypliszki i Suwałki), a od strony południowej z powiatem augustowskim (gminy Nowinka i Płaska), w pozostałej części graniczy z Republiką Litewską i Białoruską. Siedzibą starostwa powiatowego i największym ośrodkiem jest miasto Sejny. Tutaj przecinają się główne szlaki komunikacyjne w kierunkach: Augustów, Suwałki, przejście graniczne Ogrodniki – Łoździeje, Puńsk.
Przebieg opisywanego obszaru (wybranych krajobrazów) to przekrój przez strefę czołową lądolodu skandynawskiego zlodowacenia najmłodszego, czyli bałtyckiego. W celu dokładnego zobrazowania ukształtowania terenu wybrane i opisywane krajobrazy mają przebieg północ – południe, ponieważ tak właśnie zmienia się krajobraz Sejneńszczyzny jak również całej Suwalszczyzny.
Badania prowadziłem przez wiele lat poprzez obserwację przyrodniczą bezpośrednią, utrwalanie krajobrazów na zdjęciach fotograficznych, rozmowy i wywiady z mieszkańcami, analizę literatury. Wielokrotnie wykorzystywałem wyniki w mojej pracy zawodowej nauczyciela geografii. Teraz mam nadzieję, że spisane w mojej pracy dyplomowej wyniki badań będą stanowiły pomoc naukową i dydaktyczną pozwalającą pełniej realizować cele współczesnego kształcenia nie tylko w mojej dalszej pracy nauczyciela przyrody, ale również innych nauczycieli naszego środowiska oświatowego. Praca ma na celu również akcentowanie bogactwa przyrodniczego Sejneńszczyzny.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 1. Mapa okolic Sejn
1. CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA OBSZARU

1.1. Położenie

Obszar, którego walory przyrodnicze są przedstawione w pracy zajmuje fragment północno – wschodniej części Polski, północno – wschodniej części województwa podlaskiego, wschodniej części powiatu sejneńskiego przy granicy z Republiką Litwy. Jest obszarem wyróżniającym się na terenie powiatu sejneńskiego zarówno pod względem różnorodności krajobrazowej jak i przyrodniczej. Tylko niewielkie jego części są objęte ochroną.
Zgodnie z podziałem fizjograficznym Jerzego Kondrackiego1 opisywany teren należy do podprowincji Pojezierza Wschodniobałtyckie leżącej na skraju Niżu Zachodniorosyjskiego, makroregionu Pojezierza Litewskiego zwanego dla obszaru Polski Pojezierzem Suwalskim. Obejmuje wschodnią część mezoregionu Pojezierze Wschodniosuwalskie i północną część mezoregionu Równina Augustowska.

1 J. Kondracki, Geografia fizyczna Polski, PWN Warszawa1980

1. 2. Ukształtowanie powierzchni

1. 2. Ukształtowanie powierzchni

Analizowany obszar charakteryzuje się bardzo urozmaiconą rzeźbą ukształtowaną przez zlodowacenie bałtyckie. Występują tu wysokie wały morenowe, kemy, drumliny i ozy, jak również doliny i głębokie rynny. Kulminacje wałów morenowych osiągają 200 m n.p.m. Południowa część analizowanego obszaru, okolice J. Pomorze, to teren zdecydowanie mniej urozmaicony równiny sandrowej. Śledząc przebieg rynny polodowcowej spotykamy w północnej części J. Gaładuś, zabagnione dno terenu Bagien Żegarskich, kolejne małe i średnie jeziora w części środkowej po J. Pomorze, które w północnej części ma charakter rynny a w dalszej części układa się w kierunku zachodnim jako jezioro wytopiskowe. Przebieg rynny to przekrój przez strefę czołową lądolodu skandynawskiego zlodowacenia bałtyckiego, stadiału leszczyńsko – pomorskiego. Analizując geomorfologię terenu możemy odtworzyć genezę krajobrazu bada-nego terenu. Wiele form urozmaicających krajobraz powstało w wyniku działalności wód pochodzących z topniejącego lądolodu inne zalicza się do form tzw. strefy martwego lodu. Otoczenie Jeziora Pomorze to obszar usypany z drobnego materiału przez wolno płynące wody od czoła lądolodu ku południowi. Lodowiec opuścił tę ziemie około 14 tysięcy lat temu.

1.3. Klimat i hydrografia

Leży2 na granicy ścierania się wpływów klimatu morskiego i kontynentalnego strefy klimatycznej umiarkowanej typu przejściowego, ze zaznaczoną przewagą cech kontynentalizmu, co przejawia się między innymi wydłużeniem pory zimowej i czasu zalegania pokrywy śnieżnej, zwiększeniem amplitudy temperatury, obniżeniem średniej rocznej a w szczególności średniej temperatury miesięcy zimowych w stosunku do reszty kraju. Charakteryzuje się dużą zmiennością pogody z dnia na dzień i z roku na rok. Średnie roczne sumy opadów atmosferycznych nie są wysokie i sięgają przedziału 550 – 600 mm, z czego ponad połowa przypada na półrocze letnie. Przeważają wiatry z kierunku południowo – zachodniego, przy czym w okresie zimowym zwiększa się udział wiatrów z kierunku południowo – wschodniego. Średnia prędkość wiatrów sięga 3,2 – 4,0 m/s. Przebieg roczny temperatur jest typowy dla klimatów strefy umiarkowanej o wyraźnie zaznaczonym kontynentalizmie: najwyższe temperatury występują w lipcu i sierpniu, a najniższe w grudniu, styczniu i lutym. Średnie miesięczne temperatury powietrza atmosferycznego wahają się od -5,6 oC (luty) do +17,3 oC (lipiec); średnia roczna wynosi +6,1 oC. Średnia liczba dni w roku z pokrywą śnieżną wynosi 98,7. Okres wegetacji wynosi około 185 dni.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(1) Zima na Pojezierzu Sejneńskim (fot. S. Sas)
Pod względem hydrograficznym obszar znajduje się w zlewisku Bałtyku, dorzeczu Niemna. Głównym ciekiem wodnym jest rzeka Marycha.

2. Raport o stanie środowiska w województwie suwalskim w 1994 r.: Państwowa Inspekcja Ochrony Środowiska, WIOŚ w Suwałkach, Biblioteka Monitoringu Środowiska, Suwałki 1995

1. 4. Flora i fauna

Analizowany obszar leży w obrębie geobotanicznego Działu Północnego, który jest częścią florystycznej prowincji niżowo – wyżynnej środkowoeuropejskiej. Charakterystyczną cechą Działu Północnego jest występowanie licznych gatunków arktycznych i borealnych, w tym wielu reliktów polodowcowych. Występują tu rośliny borealne typowe dla tajgi m.in. wierzba borówkolistna, brzoza niska, bagno zwyczajne, grążel drobny, wielosił błękitny, gniadosz królewski. Większość stanowisk gatunków borealnych znajduje się na torfowiskach. Z gatunków drzewiastych dominuje sosna, świerk i brzoza brodawkowata. W dalszej kolejności należy wymienić olszę czarną, grab, jesion, lipę drobnolistną, topolę osikę, wierzbę iwę, jarząb pospolity, czeremchę, klon zwyczajny. W Fitocenozach leśnych dominuje świerk. Fauna ma charakter przejściowy między fauną środkowoeuropejską, a północno- i wschodnioeuropejską. Spośród wielu gatunków zwierzęcych duży udział mają gatunki borealno – górskie, żyjące na torfowiskach i wzgórzach, w lasach sosnowych i świerkowych oraz w jeziorach. Do borealnego gatunku zaliczany jest występujący tu zając bielak. Charakterystyczne dla tego obszaru są m.in. bóbr, sarna, dzik, jeleń, zając szarak, jenot, kuna leśna, borsuk, lis. Charakterystycznymi jej cechami jest duży udział ptaków lęgowych siedlisk torfowiskowych, leśnych, wodnych. Wśród gadów spotyka się jaszczurki: zwinkę, żyworódkę, padalca, węże – zaskrońca, żmiję zygzakowatą. Występuje kilka gatunków płazów bezogonowych: żaby, ogoniastych – traszki. Bogata jest fauna ryb słodkowodnych. Wśród nich najciekawsze są gatunki reliktowe: sieja, sielawa, stynka. Do szczególnie poławianych należą: sandacz, sielawa, szczupak, okoń i różne karpiowate.
W południowej części obszaru występuje lądowy kompleks przyrodniczy Puszcza Augustowska.
Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(2) Puszcza Augustowska (fot. S. Sas)
Inny przykład naturalnego krajobrazu typu torfowiska spotykamy w Bagnach Żegarskich. Są to jednocześnie największe skupiska fauny i flory na Sejneńszczyźnie.
Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Wiele z gatunków flory i fauny występujących w analizowanej okolicy Sejn jest objętych ochroną ścisłą, m.in. wierzba borówkolistna, wawrzynek wilczełyko, pióropusznik strusi, widłaki, sasanki, grążel żółty i drobny, grzybień biały, rosiczki, lilia złotogłów; ochronie częściowej podlegają m.in. kruszyna pospolita, bagno zwyczajne, kalina koralowa, konwalia majowa. Również niektóre gatunki zwierząt podlegaja ochronie m.in. traszki, kumaki, ropuchy, jaszczurki, węże, dzięcioły, sowy, jeże, zając bielak, bobry, ryś, wilk.3 3.Raport o stanie środowiska w województwie suwalskim w 1994 r., Państwowa Inspekcja Ochrony Środowiska WIOŚ w Suwałkach, Biblioteka monitoringu środowiska, Suwałki 1995

2. WALORY PRZYRODNICZE WYBRANYCH KRAJOBRAZÓW

2. 1. Jezioro Gaładuś

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

„Nazwa jeziora wywodzi się z języka litewskiego. Związanych jest z nią wiele legend. Jedna z nich mówi, że kiedyś istniało w tych okolicach ogromne jezioro pra Duś. Łączyło Jezioro Duś (Dusia) leżące na Litwie z Jeziorem Gaładuś. Patrząc od strony Litwy Jezioro Gaładuś było końcem wielkiej Dusi.
Inna legenda mówi, że Duś była matka, a Gaładuś córką. Zły los rozdzielił matkę z córką. Lecz kiedyś przyjdzie czas, że matka i córka znów się połączą”4.
Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 2. Położenie Jeziora Gaładuś
4. Dookoła Jeziora Gaładuś –przewodnik turystyki pieszej, Wyd. Ośrodek Kultury w Sejnach, Sejny 2004

Jezioro i zlewnia znajduje się w obrębie mezoregionu Pojezierze Wschodniosuwalskie. Jezioro Gaładuś znajduje się w południowo – wschodniej części tego regionu zwanej Pojezierzem Sejneńskim. Jezioro leży w strefie krajobrazu nizinnego, młodoglacjalnego, pagórkowatego pojeziernego. Utwory czwartorzędowe w zlewni jeziora stanowią gliny zwałowe stadiału pomorskiego glacjału bałtyckiego oraz niewielkie obszary żwirów i piasków sandrowych. Północna część granicy zlewni jeziora przebiega grzbietem wysokiego wału morenowego o wysokości miejscami przekraczającej 200 m n.p.m. Rzeźba terenu jest bardzo urozmaicona, przeważnie pagórkowata, miejscami falista. Jezioro wypełnia północną część wąskiej rynny lodowcowej rozpoczynającej się w północnej części zlewni jeziora i ciągnącej się w kierunku południowym do jeziora Pomorze. W dnie tej rynny występują małe i średnie jeziora zlewni rzeki Marychy: Sztabinki, Pyre, Samanis, Berżnik, Ryngis, Gajlik, Kelig, Iłgielk, Kunis. W zlewni występują podmokłe łąki i bagna, z których największą powierzchnie zajmuje Bagno Żegarskie znajdujące się w południowej części zlewni.
Jezioro Gaładuś zaliczane jest do największych polodowcowych jezior rynnowych Suwalszczyzny. Zwierciadło wody leży na wysokości 134,3 m n. p. m., a zajmuje 728,6 ha, z tego około 560 ha znajduje się w granicach Polski. Jest to akwen o głębokości maksymalnej sięgającej 54,8 m i średniej 12,7 m, długości 10,6 km, szerokości do 1,5 km, a linia brzegowa ma długość 26,9 km.5 Jezioro jest bardzo wydłużone, lekko wygięte a jego oś długa zorientowana jest południkowo. Ukształtowanie misy jeziora oraz jego brzegów przypomina dolinę rzeczną o stromych brzegach i nierównym, bardzo urozmaiconym dnie, dlatego występują tu przegłębienia i płycizny. Dość duży współczynnik rozwoju linii brzegowej (K=2,81) wskazuje, że linia brzegowa jest silnie rozwinięta. Na jeziorze znajduje się kilka wysp o łącznej powierzchni 8,1 ha. Objętość jeziora to około 92 tys. m3. Wzdłuż północnej części jeziora przebiega polsko – litewska granica państwowa, a spośród znajdujących się tam trzech wysp dwie należą do Republiki Litewskiej, jedna do Polski. Brzegi ma słabo zarośnięte i strome, w niektórych miejscach wznoszą się prawie 40 m ponad poziom wody. Dno ma charakter żwirowo – kamienisty z licznymi głazowiskami. Jezioro użytkowane jest przez Polski Związek Wędkarski, a akwen ten został zakwalifikowany do typu wód sielawowo – siejowych z oznakami tzw. „przeleszczenia”. Występuje w nim wiele innych gatunków ryb, wśród nich szczupak, okoń, płoć, węgorz, miętus, sandacz, ukleja i wzdręga.

5. Stan czystości Jeziora Gaładuś w latach 1991 – 1995, Państwowa Inspekcja Ochrony Środowiska WIOŚ w Suwałkach, Biblioteka monitoringu środowiska, Suwałki 1996

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 3. Sieja (Coregonus lavaretus L.)
Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 4. Sielawa (Coregonus albula L.)
Sieja jako gatunek zasiedlający jeziora głębokie, o zimnej i czystej wodzie, wytworzyła tu lokalną formę krzyżując się z innymi gatunkami ryb.
Któż na Suwalszczyźnie nie zna siei i sielawy, a zwłaszcza rewelacyjnego smaku tych ryb?
Sielawa (Coregonus albula L.) i sieja (Coregonus lavaretus L.) należą do rodziny głąbieli (Coregonidae). Gatunki te są blisko ze sobą spokrewnione i zaliczane do tzw. fauny zimnolubnej, pochodzenia arktycznego. Ich występowanie w naszych wodach związane jest z ostatnią epoką lodową - zlodowaceniem bałtyckim. Po cofnięciu się lodowca, na terenach uwolnionych od skorupy lodowej, utworzyły się jeziora. W najgłębszych, mających pierwotnie połączenie z morzem, osiedliła się sielawa i sieja. Zbiorników z naturalnym występowaniem sielawy i siei jest w Polsce niewiele.
Sielawa jest rybą krótkowieczną; rzadko osiąga wiek 5 lat i masę 0,3 kg. Sielawa prowadzi ławicowy tryb życia i odżywia się zooplanktonem, który odcedzany jest z wody przy udziale wyrostków filtracyjnych, gęsto pokrywających łuki skrzelowe.
W okresie intensywnego odżywiania się (maj-sierpień) sielawy odbywają w ciągu doby regularne, pionowe wędrówki. W ciągu dnia skupiają się w ławice i przebywają w głębokich, ciemnych warstwach wód. Po zapadnięciu zmroku ławice sielaw rozpraszają się i podążają za przemieszczającym się ku powierzchni zooplanktonem.
Sieja ma rzadszy w porównaniu z sielawą aparat filtracyjny, co decyduje o nieco odmiennym składzie pokarmu tej ryby. Młode sieje (do 2 roku życia) żyją podobnie jak sielawy w ławicach i żerują na zooplanktonie. Dorastając, oprócz zooplanktonu, zjadają dodatkowo pokarm denny (larwy owadów, skorupiaki). Wyrośnięte, starsze osobniki stają się drapieżnikami. Szczególnie w okresie zimy, kiedy brak jest dostatecznie licznego zooplanktonu oraz fauny dennej, duże sieje zjadają stynkę oraz narybek innych gatunków ryb. W sprzyjających warunkach sieje dożywają w naszych wodach do 10 lat osiągając masę nieco przekraczającą 3 kg.6
(6. Michał Osewski: Sielawa i sieja słynne ryby węgierskie.(2). Kwartalnik Węgierskiego Parku Narodowego „Wigry”2003)
W literaturze spotyka się często informacje mówiące o obfitości wymienionych gatunków. Jednak połowy zimowe 2006 roku, które obserwował autor, nie potwierdziły tych optymistycznych opinii.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(5) Połowy zimowe w J. Gaładuś (fot. M. Stefański)

Jedną z wysp (łatwo ją rozpoznać, ze względu na wyschnięte drzewa) upodobały kormorany. Kormoran Phalacrocorax carbo 7 (7 J.Sokołowski, Ptaki Polski, Wyd. WSiP, Warszawa 1988.) należy do nielicznych gatunków ptaków, którym udało się wyjść ze stanu wieloletniego zagrożenia, a następnie odbudować populację i utrzymywać wysokie stany liczebne. Kormoran był na przelomie XIX i XX wieku w całym swoim zasięgu w Europie intensywnie tępiony jako szkodnik rybacki. W pierwszej połowie XX wieku doszło do spadku jego populacji, co związane było ze stosowaniem na szeroką skalę pestycydów. W tym czasie populacja gatunku w Europie oceniana była przez wielu naukowców na zaledwie 3,5 – 4,5 tys. par, a w wielu krajach kormorany wyginęły całkowicie. Objęcie tego ptaka ochroną prawną (w Polsce w roku 1952), a także poszerzenie bazy pokarmowej na skutek eutrofizacji zbiorników wodnych doprowadziło do wzrostu liczebności tego gatunku w całej Europie. Szczególnie intensywnie następował on w przypadku podgatunku P.c. sinensis (zasiedlającego m.in. Polskę) – w latach 90. Bardzo wyraźnie wzrost liczebności kormorana zaobserwowano na wspomnianej wyspie właśnie w ostatnich dwudziestu latach.
Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 5. Kormoran czarny (Phalacrocorax carbo L.) - duży ptak wodny

Powiększająca się kolonia prowadziła do sytuacji konfliktowych, wynikających z użytkowania przez kormorany i ludzi tego samego zbiornika. Ptaki te oskarżane są o konkurowanie z rybakami o cenne gatunki ryb i zmniejszenie wielkości ich połowów. W efekcie podjęto legalne działania zmierzające do redukcji liczebności kormoranów (odstrzały za zgodą MOŚ). Drugi aspekt środowiskowego oddziaływania kormoranów to niszczenie przez nie roślinności, szczególnie drzew, na których ptaki te zakładają swoje kolonie.
Jezioro leży z dala od zakładów przemysłowych, nie posiada ujęć wody powierzchniowej ani zarejestrowanych bezpośrednich źródeł zanieczyszczeń wód. Zlewnia jeziora odwadniana jest przez dość bogatą sieć cieków i rowów melioracyjnych. Badania przeprowadzone w latach 1991- 1995 oraz w 2001r. (przeprowadzone przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku – Delegatura w Suwałkach) wykazały, że jezioro wykazuje w zasadniczej swojej części cechy zbiornika typu mezotroficznego, a stan czystości odpowiada II klasie czystości (1,80 pkt.). Przezroczystość wody jeziora oscylowała w granicach 4,0 – 4,5 m i nawet podczas wystąpienia tzw. „zakwitu” – zwiększonego rozwoju planktonu nie spadała poniżej 2,8 m. Natlenienie hypolimnionu w jego północnej i środkowej części było dość wysokie, a zawartość związków biogennych lokowała się na poziomie mezotrofii lub umiarkowanej eutrofii. Południowa część jeziora wykazywała zwiększony poziom eutrofizacji – epilimnion był często odtleniony i charakteryzowa się zwiększoną zawartością związków biogennych. Przeprowadzone przez stronę litewską badania hydrobiologiczne również wskazywały na średnio zanieczyszczoną wodę (III klasa w skali sześciostopniowej) zarówno pod względem zawartości makrozoobentosu, jak i pod względem zawartości fitoplanktonu. Dość duży ładunek biogenów wnoszony do jeziora wraz z wodami dopływów wskazywał na intensywne nawożenie pól uprawnych. Jezioro Gaładuś jest dość odporne na degradację. Z korzyścią wpływa na to duża głębokość średnia, mała ilość wymienianej wody w ciągu roku oraz stosunkowo mała powierzchnia zlewni całkowitej przy dużej objętości wód jeziora.
Badania WIOŚ8 (8 Informacja o stanie środowiska na terenie powiatu sejneńskiego, Suwałki Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku Delegatura w Suwałkach – grudzień 2005)z grudnia 2005 r. potwierdzają powyższy opis. Należy nadmienić, że pobór wód do badań z jeziora odbywał się dwa razy w roku: podczas cyrkulacji wiosennej oraz stagnacji letniej. Klasę jakości wód i kategorię podatności na degradację akwenów określano porównując średnią arytmetyczną wartości uzyskanych z przypisania dla każdego wskaźnika odpowiednio: 1 pkt. – I klasie/kategorii, 2 pkt – II klasie/kategorii, 3 pkt. – III klasie/ kategorii, 4 pkt. – poza klasą/poza kategorią do wartości granicznych średniej punktacji wskaźników klasyfikacji wód lub podatności na degradację:
Klasa/ kategoria I ≤ 1,50 pkt.,
Klasa/ kategoria II ≤ 2,50 pkt.,
Klasa/ kategoria III ≤ 3,25 pkt.,
Poza klasa/poza kategorią >3,25 pkt.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 6. Zlewnia Jeziora Gaładuś
Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 7. Plan batymetryczny Jeziora Gaładuś

2. 2. Bagna Żegarskie Bagna Żegarskie (zwane dawniej Bagnami Krasna Gruda) znajdują się około 4 km od miasta Sejny w kierunku północno – wschodnim. Aby do nich dotrzeć należy wyjechać z miasta drogą do Żegar. Należą one do fragmentu dawnej Puszczy Mereckiej zwanego dzisiaj lasem „Borek”.
Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 8. Mapa przedstawiająca umiejscowienie obszaru „Bagien Żegarskich”

Bagna Żegarskie obejmują 600 ha zalesionych torfowisk. Nieckę między jeziorkami od zachodu otacza równina sandrowa a od wschodu i północy wysoczyzna falistej moreny dennej. Obniżenie stanowi równinę zalewową, którą wypełniają holoceńskie utwory torfowe. Wznoszą się na niej gliniaste wyspy grądowe. W obrębie Bagna Żegarskiego znajdują się dwa zbiorniki – Jezioro Druce (około 3,5 ha, 139,3 m n.p.m.), a w południowo – wschodniej części znajduje się Jezioro Rejslic (J. Rejskie) (około 6 ha, 134,7 m n.p.m.). To drugie to dystroficzne jeziorko otoczone wąskim pasem bezdrzewnego torfowiska, tworzącego pływający pomost. Według opowieści miejscowej ludności jezioro to powstało w wyniku długotrwałego pożaru torfu.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(6) J. Rejslic (fot. S. Sas)
Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(7) J. Rejslic (fot. S. Sas)

Południowo – zachodnią część Bagien Żegarskich zajmują bory bagienne ze starym drzewostanem. W części południowo – wschodniej i północnej mamy do czynienia z torfowiskiem wysokim o strukturze kępiastej, porośniętym niską sosną i brzozą omszoną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(8) Torfowisko wysokie (fot. S. Sas)
Występuje tu wiele gatunków roślin chronionych, między innymi: widłak wroniec, kopytnik europejski, grzybień północny, grążel drobny, rosiczka, wawrzynek wilczełyko, pierwiosnka lekarska, bagno zwyczajne, mącznica lekarska, wielosił błękitny, lilia złotogłów, kruszczyk błotny, brzoza niska, wierzba borówkolistna. Spośród rzadkich zwierząt spotkać można zająca bielaka, dawniej cietrzewia i bardzo często żmiję zygzakowatą. Obecnie najbardziej powszechnym gatunkiem wydaje się być tutaj bóbr, którego ślady działalności widoczne są na każdym kroku. Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 9. Wroniec widlasty Huperzia selago (L.) Bernh. ex Schrank & Mart.

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: wroniec; morzebób, morzybab, możybor, możybór, nietota, (widłaczek), (widłak woroniec), (widłak wroniec), (widłak), woroniec.
Etymologia: nazwa rodzajowa od nazwiska Huperza, przyjaciela J.J. Bernhardiego, który nazwę nadał; celt. selago = znana od starożytności nazwa widłaka, a także jałowca. Miała podkreślać podobne zastosowania tych roślin (mają właściwości poronne).
Rodzina: Lycopodiaceae, widłakowate.
Forma życiowa: bylina.
Zarodnikowanie: od lipca do października.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wiatru (anemosporia).
Występowanie: cieniste lasy, zbocza, hale; na niżu rozproszony, w górach dość pospolity.
Częstość występowania: gatunek rzadki.
Uwagi: roślina trująca, pod całkowitą ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(9) Grążel drobny Nuphar pumila (Timm.) DC (fot. S. Sas)

Etymologia: nazwa rodzajowa znana od czasów starożytnych, gr. nuphar = 'gatunek rośliny', od arab. najlufar, nilufar, ninufar = 'gatunek lilii wodnej'; łac. pumilus = drobny, karłowaty, pumilio = karzeł - nawiązanie do niewielkich (w porównaniu z grążelem żółtym Nuphar lutea) kwiatów, owoców i liści.
Rodzina: Nymphaeaceae, grzybieniowate.
Forma życiowa: bylina.
Kwitnienie: od czerwca do września.
Zapylanie: roślina owadopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wody (hydrochoria).
Występowanie: wody stojące, głównie na pn.
Częstość występowania: gatunek rzadki, ustępujący.
Uwagi: roślina lecznicza i trująca, pod całkowitą ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 10. Rosiczka długolistna Drosera anglica Huds.

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: rosieniec drugi.
Etymologia: gr. drosos = rosa, droseros = zwilżony rosą - nawiązanie do wyglądu liści z gruczołkami przypominającymi krople rosy; forma zlatynizowana: anglicus = angielski, pochodzący z Anglii, co oczywiście jest pewnym zawężeniem.
Rodzina: Droseraceae, rosiczkowate.
Forma życiowa: bylina.
Kwitnienie: od czerwca do sierpnia.
Zapylanie: roślina samopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wiatru (anemochoria) i wody (hydrochoria). Występowanie: torfowiska niskie; w górach b. rzadko.
Częstość występowania: gatunek dość częsty w niektórych regionach, ustępujący.
Uwagi: roślina pod całkowitą ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 11.Wawrzynek wilczełyko Daphne mezereum L.

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: (barwinek), dafna wilcze łyko, kameleon, wawrzynek, wawrzyniec, wilcełyko, wilcze łyko, wilcze łyko arabskie, wilcze łyko mniejsze, wilcze łyko pospolite, wilcze łyko większe, wilczełyko wawrzynkowate, wilczołyko pospolite, wilczy pieprz wielki, wowcze łyko, zub derewo.
Etymologia: nazwa rodzajowa Daphne historycznie odnosi się do drzewa laurowego - zastosowana do obecnego rodzaju ze względu na podobieństwo liści wawrzynka do lauru; gr. Daphne = 'nimfa wodna przemieniona w drzewo laurowe'; pers. madzaryoun = 'gatunek krzewu' prawdopodobnie przez przekształcenie słowa mazeriyn = zabijać - ze względu na trujące właściwości rośliny.
Rodzina: Thymelaeaceae, wawrzynkowate.
Forma życiowa: krzew.
Kwitnienie: od lutego do kwietnia.
Zapylanie: roślina owadopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale zwierząt (endochoria).
Występowanie: lasy liściaste i zarośla.
Częstość występowania: gatunek częsty w wielu regionach.
Uwagi: roślina trująca, pod całkowitą ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 12. Bagno zwyczajne Ledum palustre L.

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: bacholnik, bachulnik, bagieniec, bagienko, bagniak, bagno, bagno lasowe, bagno pospolite, bagno świnie, bagno świńskie, bahno, bahonnik, bahón, bahun, balun, basiora, bzducha, dziki rozmaryn, (rozmaryn czeski), (rozmaryn leśny), świnie bagno.
Etymologia: gr. ledos = szata, wełna - w związku z gęstym owłosieniem rośliny, lub też od łac. laedere = szkodzić, gdyż jej intensywny aromat powoduje zawroty głowy; łac. palus = bagno, palustris = bagienny, błotny - odniesienie do siedliska rośliny.
Rodzina: Ericaceae, wrzosowate.
Forma życiowa: krzew.
Kwitnienie: od maja do lipca.
Zapylanie: roślina owadopylna i samopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wiatru (boleochoria).
Występowanie: torfowiska wysokie, bory bagienne; głównie na niżu.
Częstość występowania: gatunek częsty w wielu regionach, ustępujący.
Uwagi: roślina lecznicza i trująca, pod częściową ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 13. Wielosił błękitny Polemonium caeruleum L.

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: kozielek, koziełek, koziołek niebieski, poziołek niebieski, stosił, wielesił.
Etymologia: nazwa rodzajowa w starożytności dotyczyła rośliny leczniczej, z gr. polemos = wojna, polemika; łac. coeruleus = błękitny - nawiązanie do barwy kwiatów.
Rodzina: Polemoniaceae, wielosiłowate.
Forma życiowa: bylina.
Kwitnienie: od czerwca do lipca.
Zapylanie: roślina owadopylna i samopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wiatru (anemochoria) i zwierząt (epizoochoria).
Występowanie: skraje lasów, zarośla, zręby, wilgotne łąki, brzegi wód; głównie na pn., czasem uprawiany i zdziczały.
Częstość występowania: gatunek dość częsty w niektórych regionach.
Uwagi: roślina lecznicza, pod całkowitą ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 14. Wierzba borówkolistna Salix myrtilloides L.

Etymologia: nazwa rodzajowa znana od czasów starożytnych, łac. salix = wierzba, od celt. sal = sąsiedztwo + lis = woda - odniesienie do miejsc występowania większości gatunków z tego rodzaju; epitet gatunkowy wyraża podobieństwo rośliny do borówki Vaccinium myrtillus.
Rodzina: Salicaceae, wierzbowate.
Forma życiowa: krzewinka lub.
Kwitnienie: od kwietnia do czerwca.
Zapylanie: roślina owadopylna i wiatropylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wiatru (anemochoria).
Występowanie: torfowiska przejściowe, na zach. brak.
Częstość występowania: gatunek rzadki, ustępujący.
Uwagi: roślina pod całkowitą ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 15. Żmija zygzakowata Vipera berus L.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 16. Bóbr europejski Castor fiber L.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(10) Działalność bobra w Bagnach Żegarskich (fot. S. Sas)

2. 3. Jezioro Pomorze

„Nazwę wzięło zapewne od jaćwięskiego mare (jezioro, morze), jako „leśne morze”, bo w okolicy nie ma sobie równego pod względem wielkości.”
Położone jest na Równinie Augustowskiej, na wysokości 123 m n.p.m.. Jego powierzchnia wynosi 295 ha, długość 4,4 km, szerokość do 1,4 km, maksymalna głębokość 23,5 m, średnia 8,6 m, długość linii brzegowej wynosi 12,3 km. 9 (9 I. Baturowa, Po ziemi sejneńskiej - Przewodnik turystyczny, Wyd. „Hańcza” Suwałki 2001) Jest jeziorem wytopiskowo – rynnowym o rozbudowanej linii brzegowej. Zbiornik otoczony jest prawie całkowicie przez kompleksy leśne Puszczy Augustowskiej, głównie bory sosnowe i olsy. Przy południowych brzegach jeziora znajduje się rezerwat „Tobolinka”. Przez jezioro przepływa rzeka Marycha, która wpływa do Jeziora Pomorze od strony północnej a wypływając kieruje się na wschód i już poza granicami Polski uchodzi do Czarnej Hańczy, która to jest dopływem rzeki Niemen.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(11) Rzeka Marycha w Zelwie (fot. S. Sas)

Do północno – wschodniej odnogi jeziora wpada struga długości 1,7 km, odprowadzająca wody z Jeziora Kunis i siedmiu jezior położonych na północy. Atrakcyjne położenie i otoczenie jeziora zdecydowało o umiejscowieniu nad jego brzegami licznych ośrodków wypoczynkowych i wczasowych.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(12) Jezioro Pomorze (fot. S. Sas)

Brzegi jego porasta wąski pas trzciny pospolitej, situ jeziornego, pałki wąskolistnej, na wodzie widać grążel żółty, grzybień biały, rdestnice pływające. Natomiast roślinność podwodna, jak moczarka kanadyjska, rdestnica, wywłócznik i rogatek tworzą podwodne łąki. Dno jeziora jest piaszczysto – żwirowe, jedynie przy brzegach lekko muliste. Woda w zbiorniku jest czysta i poza okresem zakwitu fitoplanktonu ma stosunkowo dużą przezroczystość.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(13) Jezioro Pomorze (fot. S. Sas)

Na podstawie badań przeprowadzonych w 2001 roku10 (10 Informacja o stanie środowiska na terenie powiatu sejneńskiego, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku Delegatura w Suwałkach Suwałki – grudzień 2005)stan czystości jeziora odpowiadał III klasie czystości (2,67 pkt.), o czym decydowały głównie ponadnormatywne stężenia azotu mineralnego, wartości przewodności elektrolitycznej właściweji duża zawartość materii organicznej oraz odtlenienie hypolimnionu. Dodatkowo niekorzystny wpływ miały mała wartość widzialności krążka Secchiego i stan sanitarny wody. Jest to zbiornik zeutrofizowany o wodach dość silnie zanieczyszczonych, umiarkowanie podatny na degradację, poddany nadmiernej presji słabo oczyszczonych ścieków z Sejn. Stan czystości jeziora w stosunku do badań przeprowadzonych w 1995 roku niewiele się zmienił.
Wśród okolicznych wędkarzy jezioro słynie z dużych szczupaków, leszczy i „patelniowych” okazów okonia. Są także sieje, sielawy, węgorze, liny i płocie. W okresie wiosennym najlepszymi łowiskami szczupaka i okonia są zaciszne miejsca na stokach ławicy przybrzeżnej lub przy oczeretach. Wiosennych i letnich stanowisk szczupaka należy szukać w pobliżu trzcin i na stokach podwodnych górek i łąk. Są to klasyczne miejsca, których nawet podczas zimy szczupaki nie opuszczają. potkamy je także w zagłębieniach dna obfitujących w różnego rodzaju kryjówki: wśród roślinności podwodnej, nieopodal podmytych brzegów, brzegów z zanurzonymi w wodzie korzeniami nadbrzeżnych krzewów i powalonych przez miejscowe bobry drzew. Największe osobniki przebywają jednak w plosie jeziora oraz wokół podwodnych górek na głębokości 5 – 7 metrów. W lipcu i sierpniu ze złowieniem szczupaka będzie trudniej, dlatego powinniśmy go szukać przy wpływie i wypływie rzeki Marycha oraz przy podwodnych źródłach. Zbiornik jest ponadto zamieszkany przez dorodne kilogramowe okonie, kilogramowe płocie i 3 – 4 kilogramowe leszcze, które najlepiej łowić na 9 – 12 metrach. Imponujące rozmiary osiąga tu również lin.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 17. Plan batymetryczny Jeziora Pomorze

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 18. Grążel żółty Nuphar lutea (L.) Sibth. & Sm.

Synonimy: Nuphar luteum (L.) Sibth. & Sm., Nuphar luteum (L.) Sm. Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: bączewie, bączywie żółte, bączywie, bonczewie, boniowie, grądziel, grążel, grążel grzybień żółty, grążel pospolity, grzibien, grzybie, grzybien, (grzybienie), (grzybienie żółte), grzybieniec, grzybień, grzybień błękitny, grzybień żółty, grzybine, jeziorowiec, kijonka, kurza dupka, (lilia wodna żółta), mamałucha, mamuch, mamucha, panny, rybawnyk, stulikep, stulikiepek, wodna lilia, wodna róża, wyciągac.
Etymologia: nazwa rodzajowa znana od czasów starożytnych, gr. nuphar = 'gatunek rośliny', od arab. najlufar, nilufar, ninufar = 'gatunek lilii wodnej'; łac. luteus = żółty - ze względu na barwę kwiatów.
Rodzina: Nymphaeaceae, grzybieniowate.
Liczba chromosomów: 2n = 34.
Forma życiowa: bylina.
Forma życiowa wg Raunkiaera: hydrofit.
Kwitnienie: od czerwca do września.
Zapylanie: roślina owadopylna i samopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wody (hydrochoria).
Występowanie: wody stojące lub wolno płynące.
Częstość występowania: gatunek częsty w wielu regionach.
Uwagi: roślina lecznicza i trująca, pod całkowitą ochroną.

Varia: tworzy mieszańce z grążelem drobnym. W wodach płynących niekiedy forma płonna o wszystkich liściach zanurzonych, jasnozielonych, falistych.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 19. Grzybienie białe Nymphaea alba L.

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: baniurka, bączywie białe, bonowie, bończewie, gąska, (grążel biały), grzebija, grzewija, grzibien, grzybie, grzybienie, grzybienie białe, grzybień, grzybień biały, grzybień lilia wodna, grzybija, grzybine, kerzenka, królowa wód, (lilia wodna), lilie wodne, lilie wodne białe, małamuszka, mamałucha, mamałucha biała, momycz, najada, nenufar, nenufary, stulik, stulikep, stulikiep, stulikiepek, wodna lilia, wodna lilija.
Etymologia: nazwa rodzajowa znana od czasów starożytnych (u Teofrasta), gr. nymphe = nimfa - roślina miała wyrosnąć z ciała nimfy zmarłej z zazdrości o Heraklesa (Herkulesa); albus = biały - odniesienie do barwy kwiatów.
Rodzina: Nymphaeaceae, grzybieniowate.
Liczba chromosomów: 2n = 48 - 112.
Forma życiowa: bylina.
Forma życiowa wg Raunkiaera: hydrofit.
Kwitnienie: od czerwca do września.
Zapylanie: roślina owadopylna i samopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wody (hydrochoria).
Występowanie: wody stojące i wolno płynące o mulistym i torfiastym podłożu.
Częstość występowania: gatunek częsty w wielu regionach.
Uwagi: roślina lecznicza i trująca, pod całkowitą ochroną.
Varia: tworzy mieszańce z grzybieniami północnymi. W stawach parkowych i zbiornikach ogrodowych sadzone są różnobarwne odmiany i mieszańce.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 20. Rdestnica pływająca Potamogeton natans L.

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: pływaczka, rdestnica, rdestnica rdest, rdestnica storżyszek, rdestnini, wodnica, wodnica pływająca, wrecznik, wrzecznik pływający.
Etymologia: nazwa rodzajowa przeniesiona, gr. potamos = rzeka + geiton = sąsiad; łac. natans = pływający - jeden z kilku gatunków rdestnicy o stosunkowo okazałych liściach, pływających po powierzchni wody.
Rodzina: Potamogetonaceae, rdestnicowate.
Liczba chromosomów: 2n = 52.
Forma życiowa: bylina.
Forma życiowa wg Raunkiaera: hydrofit.
Kwitnienie: od czerwca do sierpnia.
Zapylanie: roślina wiatropylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wody (hydrochoria) i zwierząt (endozoochoria).
Występowanie: wody stojące i płynące; na niżu i niższych partiach gór.
Częstość występowania: gatunek częsty w wielu regionach, zajmujący nowe stanowiska.
Uwagi: roślina lecznicza.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 21. Wywłócznik okółkowy Myriophyllum verticillatum L.

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: isiornik, krocień, orlan piórnik, piórnik, włośniec, wywłócznik okręgowy, wywłócznik okrężkowy.
Etymologia: gr. myrios = niezliczony + phyllon = liść, - nawiązanie do bardzo pociętych liści rośliny; łac. verto = obracam, kręcę w koło - wskazuje na okółkowe ustawienie liści na łodydze.
Rodzina: Haloragaceae, wodnikowate.
Liczba chromosomów: 2n = 28.
Forma życiowa: bylina.
Forma życiowa wg Raunkiaera: hydrofit.
Kwitnienie: od czerwca do września.
Zapylanie: roślina wiatropylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wody (hydrochoria).
Występowanie: wody stojące i wolno płynące; na niżu i w niższych partiach gór.
Częstość występowania: gatunek częsty w wielu regionach, ustępujący.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 22. Leszcz

Leszcz (Abramis brama) to ryba słodkowodna z rodziny karpiowatych.
Systematyka
Domena: eukarioty
Królestwo: zwierzęta
Typ: strunowce
Podtyp: kręgowce
Nadgromada: żuchwowce
Gromada: ryby kostne
Podgromada: promieniopłetwe
Infragromada: kostnoszkieletowe
Rząd: karpiokształtne
Rodzina: karpiowate
Gatunek: leszcz
Nazwa systematyczna: Abramis brama
Leszcz jest gatunkiem bytującym w głębokich wodach stojących, zasobnych w osady mułowe, o czym mówi jego kształt ciała (wypukły brzuch i plecy, co świadczy o dużej zwrotności ryby w płaszczyznach pionowych) i ryjkowaty pyszczek (leszcz żywi się pokarmem zalegającym w mule i właśnie dzięki właściwościom swojego aparatu gębowego jest w stanie zasysać muł, a nastepnie wypluwać go i wyszukiwać cząstki pokarmu). Żyje w stadach: gromadnie odbywa tarło, zespołowo żeruje, a zimuje w wielkich zgromadzeniach. Stada rzeczne nie są jednak tak liczne jak te jeziorne. Ryba jest gatunkiem ciepłolubnym; ma wysokie wymagania cieplne w czasie rozrodu. Temperatura tarła wynosi 13-18 °C, wylęg zdrowych larw odbywa się w temp. 19-22 °C. Optymalna temperatura żeru to 17-23 °C. W przeciętnie ciepłym roku sezon leszczowy w rzece zaczyna się po tarle, trwa od czerwca do początku września. Kulminacja przypada w lipcu i pierwszej połowie sierpnia. Osiąga do 4-5 kg wagi, choć zdarzają się nawet sztuki 7-kilowe.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 23. Szczupak pospolity Esox lucius

Szczupak pospolity (Esox lucius) - drapieżna ryba. Żyje w wodach słodkich oraz w słonawych wodach Bałtyku. Osiąga długość do 1,5 m i masę do około 35 kg. Okazy ponad 15-20 kg są rzadkie. Zęby szczupaka są skierowane do środka i bardzo ostre. W dobrych warunkach rośnie bardzo szybko. Skrajnie może ważyć kilogram w wieku jednego roku.
Systematyka
Domena: eukarioty
Królestwo: zwierzęta
Typ: strunowce
Podtyp: kręgowce
Nadgromada: żuchwowce
Gromada: ryby kostne
Podgromada: promieniopłetwe
Infragromada: kostnoszkieletowe
Rząd: śledziokształtne
Gatunek: szczupak
Nazwa systematyczna: Esox lucius
Jest świetnie przystosowany do życia wodnego drapieżnika, normalnie nie jest aktywnym myśliwym, choć zalicza się do najbardziej drapieżnych ryb. Czyha w ukryciu między roślinami wodnymi i czeka, aż zdobycz przepłynie obok. Większe osobniki mogą gonić aktywnie ławice ryb (na przykład śledzi) w strefie pelagicznej dużych jezior albo Bałtyku. Wybiera ryby często występujące w jego ekosystemie i dostatecznie duże, aby zaspokoić potrzeby pokarmowe.
Mięso szczupaka jest wysoko cenione, szczególnie w Europie środkowej i południowej, trudne jednak do porcjowania w taki sposób, by uniknąć pozostawienia w mięsie ości.
Popularna ryba u wędkarzy sportowych. Można łowić szczupaka na prawie wszystke znane sposoby i pory roku. Spining jest z nich może najpopularniejszy.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 24. Węgorz europejski (Anguilla anguilla)

Węgorz europejski (Anguilla anguilla), ryba z rodziny węgorzowatych, rzędu węgorzokształtnych, występująca w rzekach i jeziorach zachodniej i środkowej Europy, w południowo-wschodniej i środkowej części Oceanu Atlantyckiego i we wszystkich morzach europejskich.
Osiąga 100-150 cm długości, ciężar do ok. 8 kg, samce mniejsze od samic, mają długość 50-60 cm. Ubarwienie zazwyczaj ciemne, czasem niemal czarne, spód srebrzysty lub żółtawobiaławy. Skóra pokryta grubą warstwą śluzu, łuski drobne, elipsoidalne, głęboko osadzone. Duży otwór gębowy wyposażony w liczne zęby. Płetw brzusznych brak.
Węgorz jest aktywny nocą. Żywi się głównie fauną denną i drobnymi rybami, potrafi połykać zdobycz stosunkowo dużych rozmiarów. Dorosłe osobniki wędrują z wód słodkich do morza. W celu odbycia tarła udają się do zachodnich rejonów Oceanu Atlantyckiego w okolice archipelagu Bermudy (Morze Sargassowe). Tarło odbywa się na głębokości 200-400 m, wg niektórych badaczy do 1000 m. Osobniki dorosłe po tarle giną.
Larwy węgorza, zwane leptocefalami, przypominają przezroczyste listki wierzby, unoszone są przez Prąd Zatokowy (Golfstrom) w kierunku wschodnim i po upływie 2-3 lat docierają do przybrzeżnych wód europejskich, skąd następnie wchodzą do rzek, głównie na terytoriach Francji i Anglii. W czasie wędrówki leptocefale rosną, u jej końca osiągając ok. 7 cm długości. W wodach słodkich przebywają zazwyczaj 6-10 lat, niektóre osobniki nawet do 20. Są cenionymi rybami konsumpcyjnymi.

2. 4. Puszcza Augustowska

To jedyny tak wielki kompleks leśny Suwalszczyzny, zachowany po dawnych puszczach jaćwieskich. Jest jednym z największych zwartych obszarów leśnych Polski, a wraz z puszczami Litwy i Białorusi bezpośrednio z nią sąsiadującymi, stanowi jeden z największych obszarów leśnych nawet Europy. Zajmuje ona powierzchnię ponad 100 tys. ha. Polany puszczańskie zajmują enklawy wiejskie i osady leśne. Napotkać tu można liczne jeziora, miejscami także podmokłe łąki i torfowiska. Ten potężny obszar leśny naszego kraju jest jednocześnie wyjątkowo atrakcyjny krajobrazowo, turystycznie, przyrodniczo i łowiecko. Puszcza przyciąga swoimi walorami rzesze turystów spragnionych ciszy pierwotnej przyrody, zbieraczy runa leśnego. Zbieracze grzybów znajdą tu wiele gatunków wspaniałych okazów i mogą poszczycić się rekordowymi zbiorami.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

(14) Borowiki z Puszczy Augustowskiej(fot. S. Sas)

To właśnie przez Puszczę Augustowską prowadzą niemal wszystkie szlaki kajakowe Suwalszczyzny – rzekami Czarną Hańczą, Rospudą, Marychą, Blizną oraz Kanałem Augustowskim.
Warunki geologiczne zewnętrznej warstwy powierzchni ziemi, mające wpływ na rzeźbę terenu, gleby i stosunki wodne tej puszczy ukształtował lądolód skandynawski. Jest to więc obszar rozległej równiny usypanej z sandrowych piasków, stąd zwany Równiną Augustowską.
Puszczę Augustowską przecina dział wodny Wisły i Niemna. Bardzo duża część obszaru tej puszczy ma cechy terenu bezodpływowego. Główną rzeką zlewni Niemna, obejmującej większą część obszaru puszczy (około 60 %), jest Czarna Hańcza z dopływami: Marychą i Wołkuszanką. Zlewnia Wisły obejmuje mniejszą (około 40%) część puszczy. Wody spływają do Wisły przez Biebrzę, a dalej Narew. Zlewnię Wisły i Niemna łączy Kanał Augustowski.
Puszczę Augustowską porastają w większości bory – zbiorowiska roślinne z drzewami iglastymi. Do najczęściej tu spotykanych należą: bór świeży, z borówką brusznicą w runie. Na najbardziej wilgotnych glebach – bór czernicowy. W miejscach bagiennych – bór łochyniowy. Na glebach torfowych występuje bór świerkowo torfowcowy. Dosyć często spotkać można sosnowo - świerkowy bór mieszany. Właśnie bory sosnowe i sosnowo - świerkowe stanowią aż 80 % drzewostanu. W warstwie krzewów tej puszczy dominuje leszczyna, a domieszkę stanowią: kruszyna, trzmielina, wawrzynek wilczełyko. Na całym obszarze puszczy wyróżnia się wysepki grądów obejmujących wielogatunkowe lasy liściaste. W zatorfionych dolinach rzek i strumieni spotyka się lasy łęgowe, m.in. łęg jesionowo – olszowy i świerkowo – olszowy. Lasy Puszczy Augustowskiej wykazują wyraźne zróżnicowanie równoleżnikowe. Na północy, właśnie w omawianym regionie, dominują sosnowo świerkowe bory mieszane, w północno wschodniej części puszczy duże powierzchnie zajmuje sosnowy bór mieszany.
W jeziorach i rzekach rozwija się roślinność wodna, najbardziej w płytkich zbiornikach bogatych w substancje organiczne i mineralne. Brzegi wód porastają zespoły szuwarowe. Największą powierzchnię zajmują zespoły trzciny pospolitej i oczeretu jeziornego. Duże zainteresowanie budziły zawsze bardzo rzadkie gatunki, podlegające ochronie: brzoza niska, wierzba borówkolistna, wawrzynem wilcze łyko, bluszcz pospolity, wełnianeczka alpejska, pióropusznik strusi, widłaki, lilia złotogłów, sasanki, zawilec wielkokwiatowy, rosiczki, storczyki i inne.
Na terenie Puszczy Augustowskiej stwierdzono dotychczas występowanie ponad 2 tys. gatunków zwierząt. Najliczniej reprezentowany i obfity jest świat owadów. Spośród ssaków można zobaczyć tu łosie, dziki, sarny, jelenie, wilki, lisy, borsuki, jenoty, wydry, norki, kuny, rysie i inne. Występuje tu też duża liczba gryzoni: bóbr europejski, wiewiórki, piżmak.
Gady i płazy są również dość licznie reprezentowane: żmija zygzakowata, zaskroniec, padalec, jaszczurka żyworódka i zwinka oraz traszka, ropucha szara, żaba trawna. Puszcza Augustowska i tereny do niej przylegające, z licznymi jeziorami, torfowiskami, to prawdziwy ptasi raj. Kilka gatunków ma tu nawet granice występowania np. mówi się o krzyżodziobie świerkowym, droździku, jak też sowie uralskiej. Bory zamieszkują: jastrząb, krogulec, myszołów, kruk, orlik, kania ruda, sikora, dzięcioły, słowik szary i inne. Na terenie Puszczy Augustowskiej żyją również: bocian biały, trznadel, szpak, kos, dzierzba, sroka, jaskółka, czajka i wiele innych.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 25. Kruszyna pospolita Frangula alnus Mill.

Synonimy: Rhamnus frangula L.
Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: kruszyna; drzewo kruszynowe, kruchinia, kruchlina, krusyna, kruszczyna, kruszewina, kruszyna sabacznik, kruszyna zwyczajna, sakłak kruszyna, sobacznik, (szakłak kruszyna), tresklena, treszczyna, troszczyna, troszczynowa kora, trutka côrno, trzeszczyna, (trzmielina), trzmielna, wilcze jagody, (wilcze łyko), wilczy jagłede, wilczyna.
Etymologia: łac. frango = łamię, kruszę - ze względu na łamliwe, bardzo kruche gałęzie tego krzewu; łac. alnus = olsza.
Rodzina: Rhamnaceae, szakłakowate.
Liczba chromosomów: 2n = 20, 22, 26
Forma życiowa: krzew lub drzewo.
Forma życiowa wg Raunkiaera: fanerofit.
Kwitnienie: od maja do lipca.
Zapylanie: roślina owadopylna i samopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale zwierząt (endochoria).
Występowanie: lasy, zarośla, brzegi wód, skały; na niżu i w niższych częściach gór.
Częstość występowania: gatunek pospolity.
Uwagi: roślina lecznicza i trująca, pod częściową ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 26. Trzmielina zwyczajna Euonymus europaeus L.

Synonimy: Evonymus europaea L.
Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: bryzgulina, ćwiekulec, kuroślepina, mątwa, montwa, montwa trzmiel, popiw-mud, przmiel, szczmielina, trzmiel, trzmiel zwyczajny, trzmielina, trzmielina pospolita, (wilcze łyko).
Etymologia: gr. eu + onoma = właściwa nazwa, 'roślina dobrego imienia' - nazwa raczej o zabarwieniu ironicznym, gdyż wśród trzmielin są gatunki trujące; łac. europaeus = europejski, w rzeczywistości gatunek ma nieco szerszy (eurosyberyjski) zasięg.
Rodzina: Celastraceae, trzmielinowate.
Liczba chromosomów: 2n = 64.
Forma życiowa: krzew lub drzewo.
Forma życiowa wg Raunkiaera: fanerofit.
Kwitnienie: od maja do czerwca.
Zapylanie: roślina owadopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale zwierząt (endozoochoria).
Występowanie: lasy i ich skraje, zarośla; na niżu i niższych partiach gór.
Częstość występowania: gatunek częsty w wielu regionach.
Uwagi: roślina trująca.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 27. Lilia złotogłów Lilium martagonL.

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: bociec, króllilia, lilia oranżeryjna, lilia polna, lilia zawojek, lilja maśleszka, maleszka, maslek, maszlosz, maśleska, maśleszka, maślosz, terk, turek, zawojec, zawojek, zawojek król lilija, zawojnik plamisty, złotogłôw, złotogłów.Etymologia: nazwa rodzajowa znana od czasów starożytnych (gr. leirion = łac. lilium = lilia) z gr. leiros = delikatny; łac. martagon = 'rodzaj cebuli' lub (w ujęciu alchemików) 'roślina przypisana planecie Mars'.
Rodzina: Liliaceae, liliowate.
Forma życiowa: bylina.
Kwitnienie: od czerwca do lipca.
Zapylanie: roślina owadopylna.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wiatru (boleochoria).
Występowanie: lasy liściaste; w całym kraju, na pn.-zach. rzadko; czasem uprawiana.
Częstość występowania: gatunek dość częsty w niektórych regionach.
Uwagi: roślina lecznicza i trująca, pod całkowitą ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 28. Pióropusznik strusi Matteucia struthiopteris (L.) Tod

Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: oślicha, paproć gronkowa, pióropusznik, pióropusznik królewski, pióropusznik właściwy, strusie pióro, strusowe pióro, struszowe pióro, żylwa.
Etymologia: nazwa rodzajowa od nazwiska Carlo Matteucci'ego (1811-1868), fizyka, profesora w Bolonii, Rawennie i Pizie; gr. struthos = struś + pteron = pióro lub pteris = paproć - nawiązanie do pokroju liści zarodnionośnych.
Rodzina: Athyriaceae, wietlicowate.
Liczba chromosomów: 2n = 78.
Forma życiowa: bylina.
Forma życiowa wg Raunkiaera: hemikryptofit.
Zarodnikowanie: od lipca do września.
Rozsiewanie: roślina rozsiewana przy udziale wiatru (anemosporia).
Występowanie: wilgotne lasy nad potokami, zarośla; na niżu i w niższych partiach gór; stanowiska niżowe wytyczają północną granicę zasięgu. Dziczeje w parkach, na cmentarzach itp.
Częstość występowania: gatunek dość częsty w niektórych regionach, jednocześnie zyskujący i tracący stanowiska.
Uwagi: roślina pod całkowitą ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 29. Sasanka alpejska Pulsatilla alba Rchb.

Synonimy: Pulsatilla alpina (L.) Delarbre, Pulsatilla alpina (L.) Schrank
Nazwy drugorzędne, dawne i ludowe: sasanka biała.
Etymologia: łac. pulso = uderzam, stukam, dzwonię, nazwa miałaby odnosić się do dzwonkowatego kształtu korony; łac. albus = biały - nawiązanie do barwy kwiatów.
Rodzina: Ranunculaceae, jaskrowate.
Liczba chromosomów: 2n = 16.
Forma życiowa: bylina.
Forma życiowa wg Raunkiaera: hemikryptofit.
Kwitnienie: od marca do lipca.
Zapylanie: roślina owadopylna.
Rozsiewanie: roślina samosiewna (herpochoria) oraz rozsiewana przy udziale wiatru (anemochoria).
Występowanie: murawy naskalne na podłożu bezwapiennym w piętrze alpejskim w Tatrach, arkonoszach i na Babiej Górze.
Częstość występowania: gatunek bardzo rzadki.
Uwagi: roślina trująca, pod całkowitą ochroną.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 30. Wilk (Canis lupus L. 1758)

Jest zwierzęciem (królestwo Animalia) należącym do rzędu drapieżnych (Carnivora), rodzina: psowate (Canidae), podrodzina: psy (Caninae).

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 31. Jenot (Nyctereutes procyonoides (Gray 1843)

Ssak należący do rzędu drapieżnych i rodziny psowatych. Inne nazwy: szop usuryjski, junat, lis japoński.
Domena: eukarioty
Królestwo: zwierzęta
Typ: strunowce
Podtyp: kręgowce
Gromada: ssaki
Podgromada: ssaki żyworodne
Szczep: łożyskowce
Rząd: drapieżne
Rodzina: psowate
Gatunek: jenot
Opis: długość ciała 49 – 70 cm, długość ogona 13 – 20 cm, masa ciała 5,5 – 9 kg. Futro puszyste o szarym zabarwieniu, z ciemną pręgą wzdłuż grzbietu. Bardzo charakterystyczne są odstające pasma włosów po bokach głowy – bokobrody. Pysk czarny. Z wyglądu przypomina szopa pracza, ale jenot ma ledwo przylegające do futra uszy i bardziej puszyste futro.
Występowanie: występuje w Azji i Europie, choć jego pierwotnym obszarem występowania był Daleki Wschód. Nie jest to nasz rodzimy gatunek, w Polsce występuje od stosunkowo niedawna. Ze względu na swoje wartościowe futro został aklimatyzowany na Ukrainie, Białorusi i Litwie. Stąd samorzutnie rozprzestrzenił się po Polsce i Europie. Obecnie spotykany również w Skandynawii, Rumunii i Niemczech. W Polsce zanotowano jego obecność w środowisku naturalnym po raz pierwszy w roku 1955. Występuje na terenie całego kraju, najliczniej w północno-wschodnich województwach.
Biotop: występuje przede wszystkim w dużych lasach i różnego rodzaju mniejszych zadrzewieniach. Lubi przebywać w pobliżu wody.
Tryb życia: jest drapieżnikiem, ale dużą część jego pożywienia stanowią też rośliny. Poluje głównie nocą. Głównymi ofiarami jego polowań są przede wszystkim drobne gryzonie oraz jaja i pisklęta ptaków gniazdujących na ziemi. Nie gardzi także drobniejszą zdobyczą; ślimakami, owadami, skorupiakami i drobnymi kręgowcami. W dzień ukrywa się w norach. Rzadko jednak kopie je sam, przeważnie wykorzystuje nory wykopane przez borsuka lub lisa. Czasami kryje się w dziuplach drzew.
Rozród: ciąża trwa od 59 do 64 dni. Samica rodzi 5 – 7 młodych (w kwietniu lub w maju). Przez dwa miesiące odżywiają się mlekiem matki, następnie stopniowo przechodzą na inny pokarm. Towarzyszą matce aż do jesieni. Dojrzewają płciowo w 9 – 11 miesiącu życia.
Ochrona: jest zwierzęciem łownym z okresem ochronnym.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 32. Kuna leśna (Martes martes L.; tumak)

Niewielki ssak drapieżny z rodziny łasicowatych, rodzaju Martes. Kuna leśna występuje w całej niemal Europie oraz w Azji, aż po Iran i zachodnią Syberię. W Polsce występuje, choć niezbyt licznie, na całym obszarze kraju, a zasieg jej występowania często pokrywa się z występowaniem kuny domowej.
Systematyka:
Domena: eukarioty
Królestwo: zwierzęta
Typ: strunowce
Podtyp: kręgowce
Gromada: ssaki
Rząd: drapieżne
Rodzina: łasicowate
Gatunek: kuna leśna
Opis: podobnie jak większość małych łasicowatych charakteryzuje się długim giętkim ciałem i krótkimi nogami. Sierść jednolicie ciemnobrązowa (łapy i ogon w podobnym kolorze, co grzbiet). Strona brzuszna jaśniejsza; na szyi kremowa lub żółtawa plama - nierozwidlona - co odróżnia ją łatwo od jej bliskiej krewniaczki kuny domowej. Opuszki palców i stóp owłosione. Pysk wąski, nos czarny.
Rozmiary: długość ciała: średnio 40-53 cm, długość ogona: 22-28 cm, masa ciała: 0,8-1,5 kg (samice)- 1,2-1,8 kg (samce)
Pożywienie: zwierzę wszystkożerne, poluje w nocy; żywi się gryzoniami, ptakami i ich jajami, żabami i owadami; nie gardzi owocami i miodem.
Rozród: ciąża przedłużona trwa nawet 9 miesięcy, ale faktyczny rozwój potomstwa odbywa się w ciągu drugiej połowy ciąży. Młode rodzą się ślepe, w maju, w liczbie od 2 do 7. Ssą mleko ok. 3 miesięcy. Na jesieni odchodzą od rodziców i usamodzielniają się. Dojrzałość płciową osiągają w 3 roku życia. Długość życia: średnio 8-10 lat. Jej naturalnymi wrogami są: wilk, pies i lis.
Biotop: lasy, z przewagą drzew iglastych.
Status: w niektórych krajach pod ochroną, w innych zwierzę łowne, bywa też tępiona jako szkodnik.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 33. Ryś (Lynx lynx; syn. ryś eurazjatycki)

Ssak z rodziny kotowatych. Opisany w 1758 roku pod nazwą Felis lynx.
Systematyka
Domena: eukarioty
Królestwo: zwierzęta
Typ: strunowce
Podtyp: kręgowce
Gromada: ssaki
Podgromada: ssaki żyworodne
Szczep: łożyskowce
Rząd: drapieżne
Rodzina: kotowate
Gatunek: ryś
Charakterystyka ogólna: największy z rysi. Wierzch czarnożółtorudy z brunatnymi plamkami (wyraźniejsze u populacji górskich, i mniej wyraźne u nizinnych), brzuch i bokobrody białe. Uszy zakończone charakterystycznym pędzelkiem, ogon ciemniejszy na czubku.
Wymiary: długość ciała bez ogona 70 - 130 cm, długość ogona 15 - 30 cm, masa ciała 16 - 38 kg
Pożywienie: gryzonie, ptaki, sarny, młode jelenie i dziki. Padlinę je tylko w okresach głodu.
Rozród: ciąża trwa około 67-74 dni, w miocie jest od 1 do 4 , wyjątkowo 6 kociąt. Kocięta ważą około 290 g, otwierają oczy między 24 i 30 dniem życia; ssą do 3-6 miesięcy. Samodzielność osiągają przed upływem 1 roku życia; samice dojrzewają płciowo w wieku od 9 miesięcy do 1,5 roku, samce później, w wieku od 1,5-2 lat. Długość życia: na wolności dożywają 14 lat.
Tryb życia: prowadzą samotniczy, nocny tryb życia. Rewiry samców są większe niż rewiry samic; rewir jednego samca może zachodzić na rewiry 2-3 samic. W trakcie poszukiwania jedzenia rysie przemierzają średnio 7 km w czasie jednej nocy; wbrew utartym poglądom ryś nie czatuje na ofiarę na gałęzi, ale aktywnie jej poszukuje. Samice z młodymi mogą polować również za dnia.
Siedlisko: stare drzewostany o gęstym podszycie, zarówno górskie jak i nizinne; w zależności od obfitości siedliska, rewir rysia eurazjatyckiego może się wahać od 130 km2 do 1400 km2.
Status: pierwotnie zasięg rysia obejmował obszar od Pirenejów po Kamczatkę, od Bałkanów po Skandynawię i od Turcji po Kaszmir i Tybet. Obecny naturalny zasięg gatunku nie obejmuje krajów Europy Zachodniej. Od lat siedemdziesiątych zasięg ponownie zaczął się rozszerzać dzięki reintrodukcji na obszarach Szwajcarii, Austrii, Czech, Francji i Słowenii. W Skandynawii obserwuje się rozprzestrzenianie tego gatunku poza koło podbiegunowe.
br> Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 34. Krogulec (Accipiter nisus L.)

Średni ptak drapieżny z rodziny jastrzębiowatych, zamieszkujący Europę, środkową i wschodnią Azję oraz północną Afrykę.
Systematyka
Typ: strunowce
Podtyp: kręgowce
Gromada: ptaki
Podgromada: Neornithes
Nadrząd: neognatyczne
Rząd: sokołowe
Rodzina: jastrzębiowate
Gatunek: krogulec
Cechy gatunku: jest jak gdyby zmniejszoną formą jastrzębia, od którego w locie łatwo odróżnić go po równo ściętym ogonie, podczas gdy ogon tamtego jest zaokrąglony. Ogon jak i nogi są stosunkowo długie. Wierzch ciała szary, spód białoszary z poprzecznym pręgowaniem. Nogi żółte. Samica jest wyraźnie większa od samca. W Polsce jest gatunkiem lęgowym. Na miejsca lęgowe przylatują w marcu lub kwietniu, a odlatują od sierpnia do listopada. Nie odlatują na zimę, lecz prowadzą koczowniczy tryb życia. Odzywają się bardzo rzadko. Przeważnie, gdy są niepokojone w pobliżu miejsca gniazdowania. Wykrzykują wtedy jękliwe "kee-kee-kee-kee". W zimie i jesienią przelatują przez Polskę ptaki, które gnieżdżą się dalej na wschodzie i na północy.
Wymiary: ciała samca; dł. ciała ok. 30 - 33 cm, rozpiętość skrzydeł 60 - 63cm, waga ok. 150g, ciała samicy; dł. ciała ok. 35 - 39 cm, rozpiętość skrzydeł 74 - 79cm, waga ok. 280g.
Biotop: ptaki te są rozpowszechnione na terenie całego kraju, chociaż nieliczne. Zamieszkuje skraje lasów w pobliżu pól z kępami drzew.
Gniazdo: zazwyczaj na świerku lub jodle. W pobliżu pnia na niewielkiej wysokości. Niżej niż gniazdo myszołowa, czy jastrzębia.
Jaja: wyprowadza jeden lęg w roku, składając w maju 4 do 6 jaj. Jaja są pokryte fioletowoszarymi lub ciemnobrązowymi plamami.
Wysiadywanie: jaja wysiadywane są jaja przez okres około 33 dni przez samicę. Pora gniazdowania dla wysiadujących samic jest wyjątkowo niebezpieczna, ponieważ właśnie wtedy się pierzą i są wówczas wyjątkowo bezbronne. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 30 dniach.
Pożywienie: krogulec jest doskonałym myśliwym. Nie wypatruje nigdy łupu jak np. myszołów, lecz polując niepostrzeżenie zbliża się do zdobyczy nisko nad ziemią doskonale przy tym wykorzystując przeszkody i osłony terenowe. Na jego pożywienie składają się głównie drobne ptaki, szczególnie zimą często ofiarą padają wróble domowe, które gromadzą się w pobliżu domostw ludzkich, ale także mazurki, myszy, ż aby i większe owady. Zdobycz swoją błyskawicznie atakuje w locie lub na ziemi, co ułatwiają mu stosunkowo długie i cienkie nogi. Ptaki łowne atakuje wyjątkowo rzadko, gdyż są dla niego za duże i zbyt silne.

Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 35. Czajka (Vanellus vanellus L., 1758)

Średni ptak wędrowny z rodziny siewkowatych, zamieszkujący niemal całą Europę i umiarkowaną strefę Azji aż po Pacyfik. Zimuje w Europie Zachodniej, wyspach wschodniego Atlantyku, w północnej Afryce, basenie Morza Śródziemnego, na Bliskim i Dalekim Wschodzie oraz w Indiach. Przeloty marzec-kwiecień oraz czerwiec i późniejsze miesiące.
Systematyka
Typ: strunowce
Podtyp: kręgowce
Gromada: ptaki
Podgromada: Neornithes
Nadrząd: neognatyczne
Rząd: siewkowe
Rodzina: siewkowate
Gatunek: czajka
Cechy gatunku: brak wyraźnego dymorfizmu płciowego. W szacie godowej przód głowy, szyi i wole czarne. Wierzch głowy również czarny, z potylicy wyrastają długie pióra tworzące charakterystyczny czub. Boki głowy, pierś i brzuch białe. Wierzch ciała czarny z zielonkawym połyskiem, skrzydła czarne z połyskiem purpurowym. Pokrywy podogonowe rdzawe. Ogon biały, zaokrąglony, z czarną plamą na końcu. W locie charakterystyczna sylwetka - zgięte skrzydła od spodu lub wierzchu wyglądają jak litera "M". W szacie spoczynkowej zacierają się granice między białymi i czarnymi plamami. W okresie godowym wykonuje akrobatyczne loty godowe. Wymiary średnie dł. ciała ok. 30-35 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 65-85 cm, waga ok.130-330gBiotop: pola uprawne, bagna, łąki i brzegi zbiorników wodnych.
Gniazdo: nieosłonięte zagłębienie w ziemi w otoczeniu niskich roślin. Czasem tworzy kolonie lęgowe.
Jaja: w ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w maju - kwietniu 4 (bardzo rzadko 3 lub 5) jaja.
Wysiadywanie: jaja wysiadywane są przez okres 21 - 28 dni przez obydwoje rodziców, którzy w razie zagrożenia atakują drapieżnika z powietrza. Pisklęta usamodzielniają się po 5 tygodniach. Dojrzewają w pierwszym roku życia.
Pożywienie: owady i inne małe bezkręgowce.
Walory przyrodnicze wybranych okolic Sejn

Ryc. 36. Derkacz (Crex crex L.)

Średni ptak z rodziny chruścielowatych, zamieszkujący Europę poza jej północno- wschodnią częścią oraz Azję po Zabajkale, Iran i Chiny. Zimuje w Afryce na południe od Sudanu. W Polsce gnieździ się w całym kraju, jednak jest to rozkład nierównomierny. Większość obserwacji dotyczy jedynie jego charakterystycznego głosu, ponieważ jest to ptak bardzo płochliwy, o skrytym trybie życia.
Systematyka
Typ: strunowce
Podtyp: kręgowce
Gromada: ptaki
Podgromada: Neornithes
Nadrząd: neognatyczne
Rząd: żurawiowe
Rodzina: chruścielowate
Gatunek: derkacz
Cechy gatunku: brak wyraźnego dymorfizmu płciowego. Wierzch ciała rdzawobrązowy z ciemnymi, podłużnymi plamami. Boki głowy, szyja bez karku i pierś popielatoniebieskie, z delikatnym brązowawym nalotem. Boki w płowo-rdzawe poprzeczne prążki. Młode wyglądają identycznie jak dorosłe, lecz są ogólnie bardziej brązowe.
Wymiary: średnie; dł. ciała ok. 24 - 30 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 40 - 50 cm, waga ok. 120 - 160 g
Biotop: łąki z wysoką roślinnością zielną i kępami krzewów, pola uprawne oraz suchsze miejsca na bagnach. Zasadniczo zamieszkuje niziny, jednak na Kaukazie i w Ałtaju zamieszkuje piętro hal do 3000 m n.p.m.
Gniazdo: na ziemi, pod osłoną roślin zielnych lub wewnątrz krzewu.
Jaja: w ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w kwietniu - sierpniu 8 do 14 jaj.
Wysiadywanie: jaja wysiadywane są przez okres 16 - 21 dni przez samicę (istnieją niepotwierdzone doniesienia o współudziale samca). Rodzice karmią pisklęta tylko przez pierwsze 3 do 4 dni życia. Młode osiągają umiejętność latania w wieku ok. 6 tygodni.
Pożywienie: owady i inne małe zwierzęta oraz nasiona i części zielone roślin.

ZAKOŃCZENIE

Sejneńszczyzna to kraina jezior i lasów, która zachowując ducha przyrody pulsuje pierwotnym życiem oraz zaskakuje różnorodnością świata zwierzęcego i roślinnego. Mieszkańcy tych ziem przyzwyczajeni do tego, co ich otacza, na co dzień nie zawsze doceniają walory przyrodnicze Sejneńszczyzny.
Przybyłem w te okolice z innego przeciwległego krańca Polski. Zachwycony różnorodnością krajobrazową, jako nauczyciel geografii, prowadziłem wieloletnie badania. Często były to lekcje w terenie. Z grupą młodzieży ze Szkolnego Koła Krajoznawczo Turystycznego przemierzałem okolice Sejn na rowerze kilometr po kilometrze, utrwalając na zdjęciach niezapomniany obraz cudów natury. Wielokrotnie odkrywałem ciekawe zakątki, kiedy wraz z żoną oprowadzaliśmy po terenie przybyłych turystycznie gości z innych województw. Gromadziłem mapy, opracowania, artykuły z czasopism. Niejednokrotnie wykorzystywałem z gromadzone wyniki badań jako pomoc dydaktyczną na lekcjach.
Celem pracy było nie tylko przedstawienie badanego obszaru, ale również udostępnienie wyników badań, przynajmniej koleżankom i kolegom ze szkoły, w której pracuję.

BIBLIOGRAFIA

1. Baturowa I., Po ziemi sejneńskiej - Przewodnik turystyczny, Suwałki 2001
2. Bissak E.: Turystyczne walory Suwalszczyzny. W: Turystyka – Rolnictwo – Leśnictwo. Pod red. A. Anszpergera i A. Kalety. Olecko1999
3. Dookoła Jeziora Gaładuś –przewodnik turystyki pieszej, Sejny 2004
4. Filipowicz z., Suwalszczyzna – Panorama turystyczna, Warszawa 1980
5. Informacja o stanie środowiska na terenie powiatu sejneńskiego, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku Delegatura w Suwałkach– grudzień 2005, Suwałki 2005
6. Kondracki J., Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1980.
7. Materiały do dziejów ziemi sejneńskiej t.2 Praca zbiorowa pod red. Jana Jaskanisa, Warszawa 1975
8. Osewski Michał: Sielawa i sieja słynne ryby węgierskie.(2). Kwartalnik Węgierskiego Parku Narodowego „Wigry”2003 nr .
9. Raport o stanie środowiska w województwie suwalskim w 1994 roku, Państwowa Inspekcja Ochrony Środowiska, WIOŚ w Suwałkach., Suwałki 1995
10. Raport o stanie środowiska w województwie suwalskim w 1997 roku, Państwowa ] Inspekcja Ochrony Środowiska, WIOŚ w Suwałkach, Suwałki 1998
11. Rudnicki A., Ryby wód polskich – atlas, Warszawa 1965
12. Sokołowski J., Ptaki Polski, Warszawa 1988
13. Stan czystości Jeziora Gaładuś w latach 1991 – 1995, Państwowa Inspekcja Ochrony Środowiska WIOŚ w Suwałkach, Biblioteka monitoringu środowiska, Suwałki 1996

Źródła elektroniczne

14. http://pl.wikipedia.org
15. http://www.suwalszczyzna.com.pl
16. http://www.sejny.boo.pl
17. http://zagle.onet.pl
18. Flora ojczysta, Sigma s.c.2000

SPIS RYCIN
Ryc. 1. Mapa okolic Sejn
Ryc. 2. Położenie Jeziora Gaładuś
Ryc. 3. Sieja
Ryc. 4. Sielawa
Ryc. 5. Kormoran czarny
Ryc. 6. Zlewnia Jeziora Gaładuś
Ryc. 7. Plan batymetryczny Jeziora Gaładu
Ryc. 8. Mapa przedstawiająca umiejscowienie obszaru „Bagien Żegarskich”
Ryc. 9. Wroniec widlasty
Ryc. 10. Rosiczka długolistna
Ryc. 11.Wawrzynek wilczełyko
Ryc. 12. Bagno zwyczajne
Ryc. 13. Wielosił błękitny
Ryc. 14. Wierzba borówkolistna
Ryc. 15. Żmija zygzakowata
Ryc. 16. Bóbr europejski
Ryc. 17. Plan batymetryczny Jeziora Pomorze
Ryc. 18. Grążel żółty
Ryc. 19. Grzybienie białe
Ryc. 20. Rdestnica pływająca
Ryc. 21. Wywłócznik okółkowy
Ryc. 22. Leszcz
Ryc. 23. Szczupak pospolity
Ryc. 24. Węgorz europejski
Ryc. 25. Kruszyna pospolita
Ryc. 26. Trzmielina zwyczajna
Ryc. 27. Lilia złotogłów
Ryc. 28. Pióropusznik strusi
Ryc. 29. Sasanka alpejska
Ryc. 30. Wilk
Ryc. 31. Jenot
Ryc. 32. Kuna leśna
Ryc. 33. Ryś
Ryc. 34. Krogulec
Ryc. 35. Czajka
Ryc. 36. Derkacz

SPIS ZDJĘĆ

(1) Zima na Pojezierzu Sejneńskim (fot. S. Sas)
(2) Puszcza Augustowska (fot. S. Sas)
(3) Bagna Żegarskie (fot. S. Sas)
(4) J. Gaładuś (fot. S. Sas)
(5) Połowy zimowe w J. Gaładuś (fot. M. Stefański0
(6) J. Rejslic (fot. S. Sas)
(7)J. Rejslic (fot. S. Sas)
(8) Torfowisko wysokie (fot. S. Sas)
(9) Grążel drobny
(10) Działalność bobra w Bagnach Żegarskich (fot. S. Sas)
(11) Rzeka Marycha w Zelwie (fot. S. Sas)
(12) Jezioro Pomorze (fot. S. Sas)
(13) Jezioro Pomorze (fot. S. Sas)
(14) Borowiki z Puszczy Augustowskiej (fot. S. Sas)

do góry


Szkoła Podstawowa w Sejnach, administrator: Joanna Milewska od wrzesień 2008,
Laura Sikorska i Alicja Staśkiel (zast. w roku szk. 2014/2015)